Στις 19 Νοεμβρίου, ο πρόεδρος των ΗΠΑ Ντόναλντ Τραμπ, ο πρόεδρος της Κίνας Σι Τζινπίνγκ και ο πρόεδρος της Ρωσίας Βλαντίμιρ Πούτιν πρόκειται να συναντηθούν στη Σεντζέν για αυτό που το Πεκίνο περιγράφει ως την πρώτη διά ζώσης τριμερή σύνοδο κορυφής μεταξύ των ηγετών των τριών χωρών.
Η ατζέντα περιλαμβάνει τον έλεγχο των πυρηνικών εξοπλισμών, τη στρατηγική σταθερότητα και τη σύγκρουση με το Ιράν. Ο Τραμπ έχει επίσης δηλώσει ότι σκοπεύει να θέσει το ζήτημα του πολέμου στην Ουκρανία.
Η Κίνα έχει χαρακτηρίσει τη συνάντηση πρωτοποριακή. Και από διπλωματική άποψη, ασφαλώς είναι.
Τρεις πυρηνικές δυνάμεις, καθεμία με ανταγωνιστικά στρατηγικά συμφέροντα, θα καθίσουν στο ίδιο τραπέζι για να συζητήσουν ζητήματα ικανά να αναδιαμορφώσουν το διεθνές περιβάλλον ασφάλειας.
Πέρα όμως από τον διπλωματικό συμβολισμό, υπάρχει ένα ερώτημα που αξίζει πολύ μεγαλύτερη προσοχή.
Μπορεί μια πυρηνική συμφωνία που θα προκύψει από διαπραγματεύσεις μεταξύ των κορυφαίων δυνάμεων του κόσμου να προστατεύσει πραγματικά τις χώρες που είναι περισσότερο εκτεθειμένες στις συνέπειες της αποτυχίας της;
Για το Ισραήλ, το ερώτημα αυτό κάθε άλλο παρά θεωρητικό είναι.
Οι πυρηνικές φιλοδοξίες του Ιράν δεν μπορούν να εξεταστούν χωριστά από τις περιφερειακές στρατιωτικές του δραστηριότητες, τις πυραυλικές του δυνατότητες και τις σχέσεις του με ένοπλες οργανώσεις σε ολόκληρη τη Μέση Ανατολή.
Εδώ και δεκαετίες, το Ισραήλ αντιμετωπίζει το ενδεχόμενο απόκτησης πυρηνικού όπλου από το Ιράν ως ζήτημα ασφάλειας που αφορά την ίδια του την ύπαρξη.
Αυτή η ανησυχία εντάσσεται σε μια ευρύτερη στρατηγική αντιπαράθεση, η οποία περιλαμβάνει την υποστήριξη του Ιράν προς τη Χεζμπολάχ, παλαιστινιακές ένοπλες οργανώσεις και άλλους περιφερειακούς παράγοντες.
Το πυρηνικό ζήτημα, επομένως, εκτείνεται πέρα από τον εμπλουτισμό ουρανίου και τις τεχνικές ρυθμίσεις παρακολούθησης.
Αφορά το ενδεχόμενο μια ιρανική κυβέρνηση που διαθέτει πυρηνική αποτρεπτική ισχύ να ενεργεί με μεγαλύτερη αυτοπεποίθηση στην επιδίωξη στρατιωτικών και πολιτικών στόχων σε ολόκληρη την περιοχή.
Μια συμφωνία κατόπιν διαπραγματεύσεων θα μπορούσε να αντιμετωπίσει ορισμένες πτυχές αυτού του προβλήματος. Η αποτελεσματικότητά της όμως θα εξαρτιόταν από το τι περιορίζει πραγματικά, τι μπορούν να επαληθεύσουν οι επιθεωρητές και τι συμβαίνει αν η Τεχεράνη δεν συμμορφωθεί.
Η πυρηνική αυτοσυγκράτηση και η περιφερειακή ασφάλεια είναι αλληλένδετοι στόχοι, αλλά δεν είναι εναλλάξιμοι.
Μια συμφωνία που μειώνει μία κατηγορία κινδύνου αφήνοντας άλλες ανέπαφες μπορεί και πάλι να αξίζει τον κόπο. Δεν θα πρέπει, ωστόσο, να παρουσιάζεται ως συνολική λύση.
Η σύνοδος κορυφής της Σεντζέν φέρνει κοντά ηγέτες των οποίων οι χώρες προσεγγίζουν το Ιράν από σημαντικά διαφορετικές στρατηγικές θέσεις.
Για την Ουάσιγκτον, η αποτροπή της διάδοσης των πυρηνικών όπλων συνδέεται στενά με την περιφερειακή ασφάλεια, την προστασία των αμερικανικών συμφερόντων και τις δεσμεύσεις απέναντι σε εταίρους όπως το Ισραήλ.
Για το Πεκίνο, η σταθερότητα στον Περσικό Κόλπο συνδέεται στενά με την ενεργειακή ασφάλεια, τα εμπορικά συμφέροντα και τις ευρύτερες διπλωματικές φιλοδοξίες της Κίνας. Οι πρόσφατες επαφές της Κίνας με το Ιράν, το Ομάν και τη Σαουδική Αραβία καταδεικνύουν την επιθυμία της να συμμετέχει στην περιφερειακή διπλωματία.
Η Ρωσία προσεγγίζει το ζήτημα με βάση τους δικούς της υπολογισμούς ασφάλειας, τις σχέσεις της με την Τεχεράνη και την ευρύτερη αντιπαράθεσή της με τις δυτικές δυνάμεις.
Αυτά τα αλληλεπικαλυπτόμενα αλλά διακριτά συμφέροντα δημιουργούν ευκαιρίες για διαπραγμάτευση.
Δημιουργούν επίσης πιθανές συγκρούσεις.
Η Κίνα μπορεί να δώσει προτεραιότητα στην περιφερειακή σταθερότητα και την απρόσκοπτη διεξαγωγή του εμπορίου. Η Ρωσία μπορεί να επιδιώξει ευρύτερες στρατηγικές παραχωρήσεις. Οι Ηνωμένες Πολιτείες μπορεί να δώσουν μεγαλύτερη έμφαση στους πυρηνικούς περιορισμούς και την αποτροπή.
Καμία από αυτές τις προτεραιότητες δεν προκαλεί από μόνη της έκπληξη.
Η δυσκολία προκύπτει όταν μια συμφωνία αποδεκτή από τις τρεις κυβερνήσεις δεν αντιμετωπίζει επαρκώς τις ανησυχίες των κρατών της περιοχής για την ασφάλειά τους. Γι’ αυτό οι ακριβείς όροι οποιασδήποτε τελικής διευθέτησης θα έχουν πολύ μεγαλύτερη σημασία από την πολιτική βαρύτητα της ίδιας της συνόδου.
Μία από τις πιο αποκαλυπτικές εξελίξεις ενόψει της συνόδου είναι η διπλωματική δραστηριότητα του Πεκίνου στη Μέση Ανατολή.
Η εκπρόσωπος του κινεζικού υπουργείου Εξωτερικών Μάο Νινγκ επιβεβαίωσε στις 16 Νοεμβρίου ότι ο ειδικός απεσταλμένος Τζάι Τζουν είχε επισκεφθεί το Ιράν, το Ομάν και τη Σαουδική Αραβία για να συζητήσει τις περιφερειακές εντάσεις, συμπεριλαμβανομένης της κατάστασης στο Ιράν και την Υεμένη.
Το Πεκίνο περιγράφει αυτές τις προσπάθειες ως απόπειρα να ενθαρρύνει τον διάλογο, να μειώσει τις εντάσεις στον Κόλπο και να προωθήσει πολιτικές λύσεις. Αυτή η διπλωματία αξίζει προσοχή, διότι αντανακλά την αυξανόμενη φιλοδοξία της Κίνας να επηρεάζει τις συζητήσεις για την περιφερειακή ασφάλεια, αντί να περιορίζεται στις οικονομικές σχέσεις.
Ωστόσο, η διαμεσολάβηση συνεπάγεται ευθύνες.
Μια διπλωματική διαδικασία πρέπει να αξιολογείται όχι μόνο με βάση το αν μειώνει τις άμεσες εντάσεις, αλλά και με βάση το αν δημιουργεί συνθήκες που μπορούν να διαρκέσουν. Η αποκλιμάκωση είναι πολύτιμη. Η προσωρινή ηρεμία, ωστόσο, δεν αποτελεί κατ’ ανάγκην ένδειξη ότι έχουν αντιμετωπιστεί οι βαθύτερες πηγές της σύγκρουσης.
Αν η Κίνα επιδιώκει μεγαλύτερο ρόλο στην ασφάλεια της Μέσης Ανατολής, το πρακτικό ερώτημα είναι αν μπορεί να συμβάλει στη διαμόρφωση δεσμεύσεων των οποίων η τήρηση μπορεί να επιβληθεί, αντί να διευκολύνει απλώς δηλώσεις διπλωματικής καλής θέλησης.
Η διάκριση αυτή θα είναι ιδιαίτερα σημαντική σε οποιεσδήποτε διαπραγματεύσεις με τη συμμετοχή του Ιράν.
Η συμμετοχή της Ρωσίας προσθέτει ένα ακόμη επίπεδο πολυπλοκότητας. Η Μόσχα διατηρεί σχέσεις με την Τεχεράνη, ενώ ταυτόχρονα επιδιώκει τους δικούς της γεωπολιτικούς στόχους στην Ουκρανία και πέρα από αυτήν.
Ο πρόεδρος Πούτιν ενδέχεται να δει τις συζητήσεις για το Ιράν και τον έλεγχο των πυρηνικών εξοπλισμών ως ευκαιρίες να θέσει ευρύτερα ζητήματα που αφορούν τη διεθνή θέση της Ρωσίας.
Αυτό το ενδεχόμενο δεν καθιστά τις διαπραγματεύσεις αθέμιτες.
Ενισχύει, ωστόσο, τη σημασία του να αποτραπεί η μετατροπή διακριτών ζητημάτων ασφάλειας σε διαπραγματευτικά ανταλλάγματα σε διευθετήσεις που θα μπορούσαν να επηρεάσουν άλλες χώρες. Το ιρανικό πυρηνικό ζήτημα δεν θα πρέπει να υποβιβαστεί σε μια παραχώρηση που ανταλλάσσεται με πρόοδο σε μια άσχετη γεωπολιτική διαμάχη.
Μια διαρκής συμφωνία απαιτεί σαφήνεια ως προς τους στόχους, τις υποχρεώσεις και τους μηχανισμούς επιβολής της. Χωρίς αυτά τα στοιχεία, ακόμη και μια εντυπωσιακή διπλωματική συνάντηση μπορεί να αποφέρει ελάχιστα πέρα από έναν προσωρινό πολιτικό καθησυχασμό.
Το Ισραήλ δεν προβλέπεται να συμμετάσχει στη συνάντηση της Σεντζέν.
Ούτε απαιτεί κάθε διεθνής διαπραγμάτευση που επηρεάζει τα ισραηλινά συμφέροντα να έχει το Ισραήλ επίσημη θέση στο τραπέζι. Οι μεγάλες δυνάμεις συζητούν τακτικά ζητήματα ασφάλειας που αφορούν τους συμμάχους και τους εταίρους τους. Το ουσιώδες είναι αν οι δεσμεύσεις που προκύπτουν λαμβάνουν σοβαρά υπόψη τις ανησυχίες των χωρών που επηρεάζονται.
Για το Ισραήλ, αρκετά ερωτήματα θα έχουν ιδιαίτερη σημασία.
Θα παρείχε οποιαδήποτε προτεινόμενη πυρηνική διευθέτηση στους επιθεωρητές επαρκή πρόσβαση για να επαληθεύσουν τη συμμόρφωση; Θα αντιμετώπιζε τις αδήλωτες πυρηνικές δραστηριότητες και θα προέβλεπε αξιόπιστες συνέπειες για τις παραβιάσεις; Θα διατηρούσαν οι περιορισμοί την ουσιαστική τους ισχύ με την πάροδο του χρόνου, αντί απλώς να μεταθέτουν το ενδεχόμενο να επανέλθουν οι ανησυχίες για τη διάδοση των πυρηνικών όπλων;
Και θα διατηρούσε η Ουάσιγκτον ουσιαστικό συντονισμό με το Ισραήλ καθώς θα εξελίσσονταν οι διαπραγματεύσεις;
Αυτά τα ερωτήματα έχουν μεγαλύτερη βαρύτητα από τις διπλωματικές φωτογραφίες ή τις διακηρύξεις περί ιστορικής προόδου. Η ασφάλεια του Ισραήλ δεν μπορεί να στηρίζεται αποκλειστικά σε διαβεβαιώσεις ότι μια συμφωνία θα λειτουργήσει. Απαιτεί αξιόπιστα στοιχεία ότι οι κίνδυνοι έχουν πράγματι μειωθεί.
Η ίδια αρχή ισχύει για τα κράτη του Κόλπου και άλλες χώρες που είναι εκτεθειμένες στην περιφερειακή αστάθεια. Η διεθνής διπλωματία συχνά πανηγυρίζει την υπογραφή συμφωνιών.
Η ιστορία, ωστόσο, δείχνει ότι η αντοχή μιας συμφωνίας εξαρτάται σε μεγάλο βαθμό από τον σχεδιασμό της, την εφαρμογή της και την προθυμία των συμμετεχουσών κυβερνήσεων να τηρήσουν τις δεσμεύσεις τους.
Μια κατάπαυση του πυρός μπορεί να διακόψει τις εχθροπραξίες χωρίς να επιλύσει τις αιτίες του πολέμου.
Μια συμφωνία ελέγχου των εξοπλισμών μπορεί να επιβάλει πολύτιμους περιορισμούς χωρίς να εξαλείψει κάθε στρατηγική απειλή. Μια διπλωματική τομή μπορεί να ανοίξει έναν δρόμο προς τη σταθερότητα χωρίς να εγγυάται την κατάληξή του.
Η αναγνώριση αυτών των περιορισμών δεν αποτελεί επιχείρημα κατά της διαπραγμάτευσης. Αποτελεί επιχείρημα υπέρ της αξιολόγησης της διαπραγμάτευσης με βάση μετρήσιμα αποτελέσματα.
Αν ο Τραμπ, ο Σι και ο Πούτιν καταφέρουν να διαμορφώσουν ένα αξιόπιστο πλαίσιο που μειώνει τους πυρηνικούς κινδύνους και συμβάλλει στην αποτροπή περαιτέρω περιφερειακής κλιμάκωσης, η συνάντησή τους θα μπορούσε να αποτελέσει σημαντικό διπλωματικό επίτευγμα.
Όμως κάθε συμφωνία πρέπει να κρίνεται από την προστασία που παρέχει, όχι απλώς από το πολιτικό κύρος εκείνων που τη διαπραγματεύονται.
Για το Ισραήλ, η διάκριση αυτή έχει ιδιαίτερα σημαντικές συνέπειες. Η συνάντηση της Σεντζέν είναι σημαντική επειδή φέρνει κοντά τρεις χώρες των οποίων οι αποφάσεις διαμορφώνουν την παγκόσμια ασφάλεια. Όμως η τελική σημασία της συνόδου θα εξαρτηθεί από όσα θα ακολουθήσουν.
Θα συμφωνήσουν οι ηγέτες σε μια αξιόπιστη πορεία προς την πυρηνική αυτοσυγκράτηση; Θα καθοριστούν με σαφήνεια οι υποχρεώσεις του Ιράν; Θα συνοδεύονται οι όποιες δεσμεύσεις από αποτελεσματικούς μηχανισμούς επαλήθευσης και επιβολής; Θα ενσωματωθούν στη διπλωματική διαδικασία οι θεμιτές ανησυχίες των κρατών της περιοχής για την ασφάλειά τους; Και θα οδηγήσουν οι συζητήσεις σε πρακτική συνεργασία ή θα αποκαλύψουν τα όρια που θέτουν τα ανταγωνιστικά συμφέροντα των τριών δυνάμεων;
Αυτά τα ερωτήματα παραμένουν αναπάντητα ενόψει της 19ης Νοεμβρίου.
Ο κόσμος έχει βάσιμους λόγους να καλωσορίζει τη σοβαρή διπλωματία μεταξύ πυρηνικών δυνάμεων. Έχει επίσης βάσιμους λόγους να εξετάζει σχολαστικά τους όρους υπό τους οποίους επιτυγχάνονται οι διπλωματικές συμφωνίες.
Για το Ισραήλ και για την ευρύτερη Μέση Ανατολή, τα διακυβεύματα υπερβαίνουν μία και μόνη σύνοδο κορυφής.
Το μέτρο της επιτυχημένης διπλωματίας δεν είναι αν οι ισχυροί ηγέτες μπορούν να συμφωνήσουν στη γλώσσα της ειρήνης, αλλά αν οι συμφωνίες τους μπορούν να μειώσουν τους κινδύνους που καθιστούν τόσο δύσκολη τη διατήρηση της ειρήνης.
Αυτό είναι το κριτήριο με βάση το οποίο θα πρέπει τελικά να κριθεί η Σεντζέν.
Σχόλια
Προσθήκη της φωνής σαςΔεν υπάρχουν ακόμη σχόλια.