قرار است در ۱۹ نوامبر، دونالد ترامپ، رئیسجمهور آمریکا، شی جینپینگ، رئیسجمهور چین و ولادیمیر پوتین، رئیسجمهور روسیه، در شنژن دیدار کنند؛ نشستی که پکن آن را نخستین اجلاس سهجانبه حضوری میان رهبران این سه کشور توصیف میکند.
دستور کار این نشست شامل کنترل تسلیحات هستهای، ثبات راهبردی و مناقشه ایران است. ترامپ همچنین گفته است که قصد دارد جنگ اوکراین را مطرح کند.
چین این نشست را بیسابقه خوانده است. و از منظر دیپلماتیک، بیتردید چنین است.
سه قدرت هستهای که هر یک منافع راهبردی رقیبی دارند، پشت یک میز خواهند نشست تا درباره مسائلی گفتوگو کنند که میتوانند فضای امنیت بینالمللی را دگرگون کنند.
اما فراتر از نمادپردازی دیپلماتیک، پرسشی مطرح است که سزاوار توجه بسیار بیشتری است.
آیا یک توافق هستهای که قدرتهای بزرگ جهان بر سر آن مذاکره کردهاند، واقعاً میتواند از کشورهایی محافظت کند که بیش از همه در معرض پیامدهای شکست آن قرار دارند؟
برای اسرائیل، این پرسش بههیچوجه صرفاً نظری نیست.
جاهطلبیهای هستهای ایران را نمیتوان جدا از فعالیتهای نظامی منطقهای، توانمندیهای موشکی و روابط آن با سازمانهای مسلح در سراسر خاورمیانه بررسی کرد.
اسرائیل دهههاست که چشمانداز دستیابی ایران به سلاح هستهای را یک نگرانی امنیتی برای موجودیت خود میداند.
این نگرانی در چارچوب رویارویی راهبردی گستردهتری قرار دارد که حمایت ایران از حزبالله، سازمانهای مسلح فلسطینی و دیگر بازیگران منطقهای را در بر میگیرد.
بنابراین، مسئله هستهای فراتر از غنیسازی اورانیوم و ترتیبات فنی نظارت است.
این مسئله به این احتمال مربوط میشود که یک دولت ایرانیِ برخوردار از بازدارندگی هستهای بتواند با اطمینان بیشتری اهداف نظامی و سیاسی خود را در سراسر منطقه دنبال کند.
توافقی حاصل از مذاکره ممکن است به بخشهایی از این مشکل بپردازد. اما اثربخشی آن به این بستگی خواهد داشت که در عمل چه چیزهایی را محدود میکند، بازرسان چه چیزهایی را میتوانند راستیآزمایی کنند و اگر تهران به تعهداتش پایبند نماند چه اتفاقی میافتد.
خویشتنداری هستهای و امنیت منطقهای اهدافی مرتبطاند، اما جای یکدیگر را نمیگیرند.
توافقی که یک دسته از خطرات را کاهش دهد و در عین حال دیگر خطرات را دستنخورده باقی بگذارد، همچنان ممکن است ارزشمند باشد. با این حال، نباید آن را راهحلی جامع معرفی کرد.
نشست شنژن رهبرانی را گرد هم میآورد که کشورهایشان از مواضع راهبردی بسیار متفاوتی به ایران مینگرند.
برای واشنگتن، جلوگیری از اشاعه هستهای پیوند نزدیکی با امنیت منطقهای، حفاظت از منافع آمریکا و تعهداتش در قبال شرکایی چون اسرائیل دارد.
برای پکن، ثبات در خلیج فارس با امنیت انرژی، منافع تجاری و بلندپروازیهای دیپلماتیک گستردهتر چین پیوندی نزدیک دارد. تعاملات اخیر چین با ایران، عمان و عربستان سعودی نشاندهنده تمایل این کشور به مشارکت در دیپلماسی منطقهای است.
روسیه بر پایه محاسبات امنیتی خود، روابطش با تهران و رویارویی گستردهترش با قدرتهای غربی به این مسئله مینگرد.
این منافع همپوشان اما متمایز، فرصتهایی برای مذاکره ایجاد میکنند.
همچنین زمینه تعارضهای احتمالی را فراهم میکنند.
چین ممکن است ثبات منطقهای و تجارت بیوقفه را در اولویت قرار دهد. روسیه ممکن است به دنبال امتیازهای راهبردی گستردهتری باشد. ایالات متحده ممکن است بر محدودیتهای هستهای و بازدارندگی تأکید بیشتری بگذارد.
هیچیک از این اولویتها بهخودیخود شگفتآور نیست.
دشواری زمانی پدید میآید که توافقی مورد قبول این سه دولت، بهاندازه کافی به نگرانیهای امنیتی کشورهای منطقه نپردازد. به همین دلیل، مفاد دقیق هر ترتیبات احتمالی در نهایت بسیار مهمتر از اهمیت سیاسی خود نشست خواهد بود.
یکی از گویاترین تحولات پیش از نشست، فعالیت دیپلماتیک پکن در خاورمیانه است.
مائو نینگ، سخنگوی وزارت خارجه چین، در ۱۶ نوامبر تأیید کرد که ژای جون، فرستاده ویژه این کشور، برای گفتوگو درباره تنشهای منطقهای، از جمله اوضاع ایران و یمن، به ایران، عمان و عربستان سعودی سفر کرده است.
پکن این تلاشها را کوششی برای تشویق گفتوگو، کاهش تنشها در خلیج فارس و پیشبرد راهحلهای سیاسی توصیف میکند. چنین دیپلماسیای شایسته توجه است، زیرا بازتابدهنده بلندپروازی فزاینده چین برای اثرگذاری بر گفتوگوهای امنیتی منطقهای است، بهجای آنکه خود را به روابط اقتصادی محدود کند.
با این حال، میانجیگری مسئولیتهایی به همراه دارد.
یک فرایند دیپلماتیک را باید نهتنها بر اساس اینکه آیا تنشهای فوری را کاهش میدهد، بلکه بر اساس اینکه آیا شرایطی ماندگار ایجاد میکند نیز ارزیابی کرد. تنشزدایی ارزشمند است. با این حال، آرامش موقت لزوماً نشانه آن نیست که ریشههای مناقشه برطرف شدهاند.
اگر چین خواهان نقش بزرگتری در امنیت خاورمیانه است، پرسش عملی این است که آیا میتواند به ایجاد تعهداتی کمک کند که اجرای آنها قابل تضمین باشد، یا صرفاً صدور بیانیههای حاکی از حسننیت دیپلماتیک را تسهیل خواهد کرد.
این تمایز در هر مذاکرهای که ایران در آن دخیل باشد، اهمیت ویژهای خواهد داشت.
مشارکت روسیه لایه دیگری از پیچیدگی میافزاید. مسکو روابط خود را با تهران حفظ میکند و همزمان اهداف ژئوپلیتیکی خود را در اوکراین و فراتر از آن دنبال میکند.
رئیسجمهور پوتین ممکن است گفتوگوها درباره ایران و کنترل تسلیحات هستهای را فرصتی برای پرداختن به پرسشهای گستردهتر درباره جایگاه بینالمللی روسیه بداند.
این احتمال، مذاکره را نامشروع نمیکند.
اما بر اهمیت جلوگیری از تبدیل مسائل امنیتی مجزا به ابزار چانهزنی در ترتیباتی تأکید میکند که میتوانند بر کشورهای دیگر اثر بگذارند. مسئله هستهای ایران نباید به امتیازی تقلیل یابد که در ازای پیشرفت در یک مناقشه ژئوپلیتیکی نامرتبط مبادله میشود.
یک توافق پایدار مستلزم روشن بودن اهداف، تعهدات و سازوکارهای تضمین اجرای آن است. بدون این عناصر، حتی یک گردهمایی دیپلماتیک چشمگیر نیز ممکن است چیزی بیش از اطمینانبخشی سیاسی موقت به بار نیاورد.
قرار نیست اسرائیل در نشست شنژن شرکت کند.
همچنین هر مذاکره بینالمللی که بر منافع اسرائیل اثر میگذارد، مستلزم حضور رسمی اسرائیل پشت میز نیست. قدرتهای بزرگ مرتباً درباره مسائل امنیتی مرتبط با متحدان و شرکای خود گفتوگو میکنند. مسئله اساسی این است که آیا تعهدات حاصل، نگرانیهای کشورهای متأثر را جدی میگیرند یا خیر.
برای اسرائیل، چند پرسش اهمیت ویژهای خواهد داشت.
آیا هر ترتیبات هستهای پیشنهادی، دسترسی کافی برای راستیآزمایی پایبندی به تعهدات را در اختیار بازرسان قرار خواهد داد؟ آیا به فعالیتهای هستهای اعلامنشده خواهد پرداخت و پیامدهایی معتبر برای تخلفات تعیین خواهد کرد؟ آیا محدودیتها در گذر زمان همچنان معنادار خواهند ماند، یا صرفاً احتمال بازگشت نگرانیهای مربوط به اشاعه هستهای را به تعویق خواهند انداخت؟
و آیا واشنگتن با پیشرفت مذاکرات، هماهنگی مؤثری با اسرائیل حفظ خواهد کرد؟
این پرسشها مهمتر از عکسهای دیپلماتیک یا اعلام پیشرفتهای تاریخیاند. امنیت اسرائیل نمیتواند صرفاً بر اطمینانهایی تکیه کند که میگویند یک توافق کارساز خواهد بود. این امنیت به شواهد معتبری نیاز دارد که نشان دهد خطرات واقعاً کاهش یافتهاند.
همین اصل درباره کشورهای خلیج فارس و دیگر کشورهایی که در معرض بیثباتی منطقهای قرار دارند نیز صدق میکند. در دیپلماسی بینالمللی، امضای توافقها اغلب جشن گرفته میشود.
با این حال، تاریخ نشان میدهد که دوام یک توافق تا حد زیادی به طراحی، اجرا و تمایل دولتهای مشارکتکننده به پایبندی به تعهداتشان بستگی دارد.
آتشبس میتواند خصومتها را متوقف کند، بیآنکه علل جنگ را برطرف سازد.
یک توافق کنترل تسلیحات میتواند محدودیتهای ارزشمندی اعمال کند، بیآنکه همه تهدیدهای راهبردی را از میان ببرد. یک گشایش دیپلماتیک میتواند راهی به سوی ثبات بگشاید، بیآنکه رسیدن به مقصد را تضمین کند.
پذیرفتن این محدودیتها استدلالی علیه مذاکره نیست. استدلالی است به سود ارزیابی مذاکره بر اساس نتایج قابل اندازهگیری.
اگر ترامپ، شی و پوتین بتوانند چارچوبی معتبر ایجاد کنند که خطرات هستهای را کاهش دهد و به جلوگیری از تشدید بیشتر تنشهای منطقهای کمک کند، دیدارشان میتواند یک دستاورد دیپلماتیک مهم باشد.
اما هر توافقی باید بر اساس حفاظتی که فراهم میکند سنجیده شود، نه صرفاً بر پایه جایگاه سیاسی کسانی که درباره آن مذاکره میکنند.
برای اسرائیل، این تمایز پیامدهای ویژهای دارد. نشست شنژن از آن رو مهم است که سه کشوری را گرد هم میآورد که تصمیمهایشان به امنیت جهانی شکل میدهد. اما اهمیت نهایی این نشست به آنچه پس از آن رخ میدهد بستگی خواهد داشت.
آیا رهبران بر سر مسیری معتبر به سوی خویشتنداری هستهای توافق خواهند کرد؟ آیا تعهدات ایران بهروشنی تعریف خواهد شد؟ آیا سازوکارهای مؤثر راستیآزمایی و تضمین اجرا همراه هر تعهدی خواهد بود؟ آیا نگرانیهای امنیتی مشروع کشورهای منطقه در فرایند دیپلماتیک گنجانده خواهد شد؟ و آیا این گفتوگوها به همکاری عملی خواهد انجامید، یا محدودیتهای ناشی از منافع رقیب این سه قدرت را آشکار خواهد کرد؟
این پرسشها در آستانه ۱۹ نوامبر همچنان بیپاسخ ماندهاند.
جهان دلایل خوبی برای استقبال از دیپلماسی جدی میان قدرتهای هستهای دارد. همچنین دلایل خوبی دارد تا شرایطی را که توافقهای دیپلماتیک در آن حاصل میشوند، بهدقت بررسی کند.
برای اسرائیل و برای کل خاورمیانه، آنچه در میان است فراتر از یک نشست است.
معیار دیپلماسی موفق این نیست که آیا رهبران قدرتمند میتوانند بر سر زبان صلح توافق کنند، بلکه این است که آیا توافقهایشان میتواند خطراتی را کاهش دهد که حفظ صلح را چنین دشوار میکنند.
این همان معیاری است که در نهایت باید شنژن را با آن سنجید.
دیدگاهها
افزودن صدای شماهنوز دیدگاهی نیست.