ناخدای نفتکشی که میکوشد خدمهاش را بهسلامت از تنگه هرمز عبور دهد، دلیل چندانی ندارد که بر سر افول یا عدم افول قدرت آمریکا بحث کند. پرسش روی پل فرماندهی این است که آیا اعلام موقعیت کشتی، عبور را امنتر میکند یا خطرناکتر. در اکتبر، آنقدر نفتکش سامانههای ردیابی خود را خاموش کردند که تحلیلگران ناچار شدند برای مشخص کردن اینکه کدام محمولهها واقعاً جابهجا شدهاند، به تصاویر ماهوارهای روی بیاورند. آن تصمیم در دریا چیزی درباره اهرم فشار ایران به ما میگوید که یک سخنرانی در تهران نمیتواند بگوید.
در ۴ نوامبر، رهبر عالی ایران، مجتبی خامنهای، رویدادهای خلیج فارس را شاهدی بر افول برگشتناپذیر قدرت نظامی و نفوذ بینالمللی آمریکا معرفی کرد. در متن انگلیسیای که خبرگزاری دولتی ایران منتشر کرد، هشدار او درباره حملهای دیگر از سوی آمریکا از یک جهت دقیق بود: «اگر آن تجاوزها تکرار شوند، پاسخ بسیار گستردهتر خواهد بود.» او تعیین جغرافیا را به مخاطبانش واگذاشت. با این حال، چهار روز پیشتر، دفتر او درباره دو کشور روی نقشه کاملاً صریح سخن گفته بود.
بر پایه بیانیه ۳۱ اکتبر دفتر خامنهای، او به فرماندهان ارشد نظامی دستور داد برای پاسخی فوری و بدون محدودیت جغرافیایی آماده شوند و فهرست اهداف احتمالی آمریکایی و اسرائیلی را بهروز کنند. او همچنین مدعی شد که در صورت از سرگیری خصومتها، ایران تصمیم خواهد گرفت که آنها چه زمانی و با چه شرایطی پایان یابند. گزارش منتشرشده هیچ تأسیسات یا جدول زمانی مشخصی را نام نبرد. اما همین گزارش ثابت میکند که اسرائیل صراحتاً در دستورهای برنامهریزی گنجانده شده بود.
۴ نوامبر مخاطبانی متفاوت و تاریخچهای از آنِ خود داشت. این روز سالگرد تصرف سفارت ایالات متحده در تهران در سال ۱۹۷۹ بود. خامنهای از این مناسبت استفاده کرد تا استدلال کند که تغییر در رهبری سیاسی آمریکا سود چندانی برای ایران نخواهد داشت و امتیاز دادن، مطالبات بیشتری را به دنبال میآورد. او آنچه را تهران جبهه مقاومت مینامد ستود و از فلسطینیان در کنار لبنان، عراق و یمن یاد کرد. این پیام، موضعی را که دفتر او در ۳۱ اکتبر توصیف کرده بود، در برابر افکار عمومی توجیه کرد. هیچ نشانهای در آن نبود که در آن روز مجوز حملهای مشخص صادر شده باشد.
این تمایز در اسرائیل اهمیت دارد.
تهران علناً داراییهای اسرائیلی را در میان اهداف احتمالی خود گنجانده است و مقامهای اسرائیلی دلیل دارند که این را جدی بگیرند. اما اگر هر تکرار تهدید را دستور نظامی تازهای تلقی کنیم، توانایی تشخیص یک تغییر واقعی را از دست میدهیم. من برای شواهد تازهای که نشان دهد ایران از شناسایی اهداف احتمالی به تدارک یک حمله مشخص رسیده است، وزن قابلتوجهی قائل میشوم. بیانیه دومی که همان بیانیه نخست را تکرار کند، چنین شاهدی فراهم نمیکند.
در ۳ نوامبر، رویترز گزارش داد که شرکت تحلیل دادههای کشتیرانی ورتکسا، صادرات نفت تولیدکنندگان حاشیه خلیج فارس بهجز ایران را در اکتبر ۱۷٫۱ میلیون بشکه در روز برآورد کرده است که نسبت به ۱۸٫۹ میلیون در سپتامبر کاهش داشت. برآورد اکتبر همچنان تقریباً سهچهارم حجم پیش از جنگ را نشان میداد. هم ورتکسا و هم شرکت ردیابی دیگری به نام کپلر هشدار دادند که سوابق تکمیلی محمولهها ممکن است برآوردهایشان را بالاتر ببرد. این ارقام مربوط به صادرات منطقهای بود، بنابراین اشتباه است که آنها را شمار بشکههایی بدانیم که از خود تنگه عبور کردهاند.
چه نتیجه معقولی میتوانیم بگیریم؟ محمولهها همچنان جابهجا میشدند، و خطر آنقدر واقعی بود که شیوه دریانوردی خدمه را تغییر دهد. این واقعیتها میتوانند همزمان وجود داشته باشند. ایران میتواند بیآنکه همه نفتکشها را متوقف کند، فشار وارد کند. دولتی که به درآمد نفت وابسته است باید تأخیرها را در نظر بگیرد. یک مالک کشتی باید ایمنی خدمه را در نظر بگیرد. هیچیک از آنها لازم نیست ادعای خامنهای درباره افول آمریکا را باور کنند تا نفعی فوری در جلوگیری از دور دیگری از جنگ داشته باشند. به نظر من، این محاسبات بخشی از اثر مورد نظر این هشدار است. تهران زمانی اهرم فشار به دست میآورد که دولتهای دیگر خود را موظف ببینند در واشنگتن برای خویشتنداری استدلال کنند، حتی اگر عمیقاً به تهران بیاعتماد باشند.
در اینجا یک جزئیات دیپلماتیک گویا وجود دارد. به گزارش فایننشال تایمز، در همان شنبهای که دستور نظامی علنی شد، مقامهای ایرانی در دوحه با میانجیگران قطری درباره یک توافق موقت گفتوگو میکردند. نمیدانیم هیچیک از دو طرف آماده پذیرش چه چیزی بود. اما میدانیم که یک هشدار علنی علیه امتیاز دادن و تلاشی پنهانی برای بررسی شرایط میتوانستند در یک روز پیش بروند. برای یک دولت حاشیه خلیج فارس، میانجیگری از نظر عملی منطقی است: مردم و تجارت آن ممکن است هزینههای رویاروییای را بپردازند که در مجوز دادن به آن هیچ نقشی نداشتهاند.
چه کسی از جانب منطقه سخن میگوید؟
پدربزرگم اهل جنوب لبنان بود. شاید به همین دلیل است که یکی از بخشهای پیام خامنهای بیش از پیشبینیاش درباره آمریکا در ذهنم ماند. او لبنان را در روایتش از یک جبهه متحد منطقهای گنجاند. یک خانواده لبنانی ممکن است بشنود که در آن سخنرانی از کشورش نام برده میشود، بیآنکه هیچ نقشی در تعهداتی داشته باشد که به نظر میرسد تهران از جانب آن میپذیرد. در همین حال، یک خانواده اسرائیلی میشنود که نام کشورش صراحتاً در دستور پیشین آمده است. برای هر دو خانواده، تفاوت میان یک شعار سیاسی و یک تصمیم نظامی بسیار بیشتر اهمیت دارد تا برای مردی که سخنرانی را ایراد میکند.
من این هشدار را با انتخابهایی میسنجم که قرار است بر آنها اثر بگذارد. آیا همسایهای خود را موظف میبیند که بر واشنگتن فشار بیاورد، چون صادراتش در معرض خطر است؟ آیا دولت اسرائیل با تهدیدی روبهروست که به تصمیمی آمریکایی گره خورده که شاید کنترلی بر آن نداشته باشد؟ آیا بیروت حق دارد تصمیم بگیرد که لبنان به رویارویی بعدی کشیده شود یا نه؟ مالک کشتی میتواند برنامه دریانوردی را تغییر دهد. دیپلمات میتواند پیشنهاد میانجیگری بدهد. مردمانی که کشورهایشان روی نقشه کس دیگری ظاهر میشود، سزاوارند در اینکه وارد جنگ شوند یا نه، حق اظهارنظر داشته باشند.
این همان ادعایی است که من در برابر چشمانداز خامنهای از نظم نوین منطقهای مطرح میکنم.
دیدگاهها
افزودن صدای شماهنوز دیدگاهی نیست.